LEIÐBEININGAR UM UNDIRBÚNING OG GERÐ TILVÍSANA
Inngangur
1. Afgreiðsla mála hjá skólaskrifstofu
2. Grunur um seinþroska/almennir námserfiðleikar
3. Mál, tal og rödd
4. Lestur og ritun
5. Stærðfræði
6. Flýting
7. Hegðun
8. Líðan
9. Barnaverndarmál

INNGANGUR
Leiðbeiningar þessar eru ætlaðar kennurum/leikskólakennurum (hér eftir kennurum) sem vísa málum til Skóla- og félagsþjónustu Grindavíkur (hér eftir skólaskrifstofu). Markmiðið er að gera tilvísanir til skrifstofunnar markvissari og skýrari.

Um sérfræðiþjónustu við leikskóla er fjallað í 21. og 22. grein laga nr. 90/2008 um leikskóla. Í 22. gr. laganna segir m.a.: " Börn sem þurfa sérstaka aðstoð og þjálfun, að mati viðurkenndra greiningaraðila, eiga rétt á slíkri þjónustu innan leikskólans. Þjónusta þessi skal fara fram undir handleiðslu sérfræðinga samkvæmt ákvörðun leikskólastjóra og sérfræðiþjónustu skv. 21. gr. í samráði við foreldra". Nánar er fjallað um þjónustuna í reglugerð nr. 225/1995 um starfsemi leikskóla.
Í þriðju málsgrein 40. greinar laga númer 91/2008 um grunnskóla segir m.a. "Foreldrar nemenda geta óskað eftir greiningu [...] auk þess sem skólastjóri, kennarar eða starfsmenn heilsugæslu geta lagt fram ósk um greiningu í samráði við og með samþykki þeirra. Sérfræðiþjónusta sér um að greining fari fram, skilar tillögu til skólastjóra um hvernig við skuli bregðast, fylgist með úrbótum og metur árangur". Ákvörðun skólaskrifstofu um að hafna beiðni um greiningu er kæranleg sbr. síðustu málsgrein sömu greinar en þar segir: "Sé foreldri synjað um beiðni um greiningu skv. 3. mgr. verður sú ákvörðun kærð samkvæmt fyrirmælum 47. gr. Ráðuneytið getur í úrskurði mælt fyrir um að tilteknum nemanda skuli veitt greining í samræmi við ákvæði þessarar greinar."

Tengsl leikskóla og grunnskóla eru tíunduð í 16. grein laga nr. 90/2008 um leikskóla. Þar segir m.a.: "Persónuupplýsingar, sem fyrir liggja um hvert einstakt barn í leikskóla og nauðsynlegar eru fyrir velferð og aðlögun þess í grunnskóla, skulu fylgja barninu, enda sé krafist fullrar þagnarskyldu og málsmeðferðar í samræmi við gildandi lög um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Foreldrum skal gerð grein fyrir þessari upplýsingamiðlun. Meðferð upplýsinga skal vera á hendi leikskólastjóra eða annarra sérfræðinga á vegum sveitarfélagsins samkvæmt nánari ákvörðun þess". Ráðherra setur reglugerð þar sem nánar verður kveðið á um útfærslu á þessari grein.

Áður en máli er vísað til skólaskrifstofu þarf skólinn/leikskólinn að ganga úr skugga um að hann hafi reynt að leysa málið með þeim úrræðum sem hann hefur yfir að ráða. Sérfræðiþjónustan einskorðast við greiningu og ráðgjöf og takmarkast vinnslutími hvers máls við það fyrirkomulag. Í textanum hér að neðan er bent á þá vinnu sem skólinn þarf að inna af hendi áður en hann sendir frá sér tilvísun.
Skólaskrifstofan áskilur sér rétt til að endursenda tilvísanir sem ekki eru vel útfylltar.

1. AFGREIÐSLA MÁLA HJÁ SKÓLASKRIFSTOFU
Nýjar tilvísanir eru teknar fyrir á hálfsmánaðarlegum fundum nemendaverndarráðs. Sé upplýsingum áfátt er óskað frekari gagna. Vinnsla málsins hjá skólaskrifstofu hefst þegar öll gögn hafa borist. Sá sérfræðingur sem annast greininguna boðar forráðamenn og barnið í viðtal eftir atvikum, eins oft og þurfa þykir. Í sumum tilfellum fylgist hann með atferli barnsins í kennslustund.

Að lokinni greiningu eru foreldrum kynntar niðurstöður og síðan foreldrum og kennurum á skilafundi. Gerðar eru tillögur að úrræðum, t.d. um hvernig forráðamenn og kennarar geti unnið með barnið og einnig hvort þörf sé á annarri sérfræðiþjónustu en þeirri sem veitt er á skólaskrifstofu. Skólinn fær eitt eintak af slíkri skýrslu. Framkvæmd tilllagna og nánari eftirfylgd er á ábyrgð skólans og forráðamanna barnsins. Um meðferð og varðveislu gagna fer skv. lögum nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga og lögum nr. 66/1985 um Þjóðskjalasafn Íslands. Í þeim málum þar sem það á við er bókaður fundur 6-8 vikum eftir skilafund þar sem lagt er mat á árangur úrræða og þau endurskoðuð ef þurfa þykir. Þann fund sitja, auk sérfræðings skólaskrifstofu foreldrar og umsjónarkennari.

2. GRUNUR UM SEINÞROSKA/ALMENNIR NÁMSERFIÐLEIKAR
Þegar nemandi víkur marktækt í þroska frá því sem eðlilegt getur talist miðað við jafnaldra hans vaknar grunur um seinþroska. Telja má frávik marktæk ef barnið er meira en einu ári á eftir jafnöldrum. Tilvísun vegna gruns um seinþroska er hægt að rökstyðja með frávikum í máltjáningu eða málskilningi, gróf- eða fínhreyfiþroska. Einnig getur verið um að ræða marktæk frávik í rökhugsun, minni, ályktunarhæfni, skilningi á orsakasamböndum og tímaröð atburða, skilningi á tilgangi ýmissa fyrirbæra þjóðfélagsins, siðgæðisþroska og félagsþroska.

Erfiðleikar barns sem komið er á skólaaldur birtast sem slök geta í fleiri en einni námsgrein og eru ekki eingöngu bundnir við getu í bóklegum greinum. Áður en skólaskrifstofu er send tilvísun vegna gruns um seinþroska þarf skólinn að hafa gert samanburð á getu eða þroska barnsins með þeim mælitækjum sem hann hefur yfir að ráða. Í því sambandi má nota Íslenska þroskalistann sem metur gróf- og fínhreyfingar, sjálfsbjörg, hlustun, tal og nám. Listinn er ætlaður 3ja - 6 ára börnum, AAL- listann, sem er athugunarlisti fyrir atferli leikskólabarna, Orðaskil, málþroskapróf sem metur orðaforða og setningagerð og er ætlað börnum frá 18 mánaða til 36 mánaða, Hljóm-2, skimunartæki til athugunar á hljóð- og málvitund leikskólabarna, Teikniverkefni Tove Krogh, hópathugunum í lestri og mati á hreyfiþroska, árangur á samræmdum prófum, skólaprófum eða öðrum verkefnum. Tilvísuninni þurfa að fylgja upplýsingar um hvort/hvaða sérfræðingar hafi metið þroska nemandans.

Fylgigögn með tilvísun vegna gruns um seinþroska eru ASEBA-spurningalistarnir:
> ½ til 5 ára börn:
o Upplýsingar frá kennara barna á aldrinum 1 ½ til 5 ára
o Spurningalisti yfir atferli barna á aldrinum 1 ½ til 5 ára
> 6 til 18 ára:
o Upplýsingar frá kennara barna á aldrinum 6-18 ára
o Spurningalisti yfir atferli barna og unglinga á aldrinum 6-18 ára

3. MÁL, TAL OG RÖDD

Hér koma upplýsingar inn fljótlega.

4. LESTUR OG RITUN
Gert er ráð fyrir að í allri lestrarkennslu sé farið eftir aldursmiðuðum markmiðum um lestur og lestrarkennslu í skólanámskrá, sem byggð eru á aðalnámskrá grunnskóla.

Áður en beðið er um greiningu á lestrar- og ritunarerfiðleikum þarf að athuga eftirfarandi:
> Yngri börn:
o Að nemandinn sé marktækt slakari en bekkjarfélagarnir í lestri og ritun.
o Að stöðug lestrarþjálfun hafi verið í gangi bæði heima og í skólanum.
o Lesið hafi verið út úr útkomu úr Tove Krogh - teikniverkefni.
o Upplýsinga frá forráðamönnum um heilsufar, máltöku og þroskasögu hafi verið aflað.
o Gengið hafi verið úr skugga um að lestrarerfiðleikarnir stafi ekki af skertri heyrn eða sjón.
o Niðurstöður úr LÆSI í nóvember, febrúar og maí í 1. bekk og um miðjan vetur og undir vor í 2. bekk hafi verið skoðaðar gaumgæfilega. Lesið úr skráningarblöðunum bæði fyrir hópa og einstaklinga. Hægt er að fá aðstoð hjá skólaskrifstofu við að túlka niðurstöður. Hugmyndahefti LÆSI-prófanna um þjálfun nemendans í einstökum færniþáttum hafi verið nýtt (skráning á framvindu nauðsynleg).
o Niðurstöður úr HLJÓM-II sem lagt er fyrir á síðasta ári í leikskóla.
o Niðurstöður hreyfiþroskaprófs frá íþróttakennara hafi verið athugaðar.
o Álit foreldra/forráðamanna á stöðu nemandans í lestri og ritun liggi fyrir.
o Athugað hafi verið hvort fjölskyldusaga um lestrarörðugleika sé til staðar.

> Eldri börn:
o Að nemandinn sé marktækt slakari en bekkjarfélagarnir í lestri og/eða ritun (a.m.k. ári á eftir).
o Framfarir hafi verið hægar eða stöðnun í lestrar- og/eða ritunarferlinu.
o Niðurstöður fyrri greininga hafi verið skoðaðar gaumgæfilega og unnið samkvæmt þeim.
o Athugaðar hafi verið niðurstöður samræmdra prófa, bæði á einstaklings- og bekkjarvísu.
o Álit foreldra/forráðamanna á stöðu nemandans í lestri og ritun liggi fyrir.
o Álit nemandans sjálfs á stöðu í lestri og ritun liggi fyrir (elstu nemendur).
o Niðurstöður lesskilningsprófa hafi verið skoðuð.
o Stöðug lestrarþjálfun hafi verið í gangi. Mikilvægt er að lestrarþjálfun ljúki ekki fyrr en barnið hefur náð viðunandi færni í lestri.
o Viðmið um æskilegan lestrarhraða miðað við aldur hafi verið skoðuð.
o Athugað hafi verið hvort fjölskyldusaga um lestrarörðugleika sé til staðar.

5. STÆRÐFRÆÐI
Gert er ráð fyrir að í stærðfræðikennslu sé farið eftir aldursmiðuðum markmiðum í skólanámskrá, sem byggð eru á aðalnámsskrá grunnskóla. Stærðfræðigreiningarprófið Talnalykill er staðlað út frá eldra námsefni í stærðfræði, 1A - 6B. Í dag nota flestir skólar námsefnið Einingu að stærstum hluta. Af þeim sökum teljum við að Talnalykill henti síður til að greina stærðfræðierfiðleika í yngri bekkjunum. Bendum við kennurum á að nota þess í stað námsmatsverkefni sem fylgja verkefnamöppu Einingabókanna.

Áður en beðið er um greiningu á stærðfræðierfiðleikum þarf að athuga eftirfarandi:
o Niðurstöður námsmatsverkefna úr Einingu séu skoðaðar og unnið með erfiðleika nemandans í framhaldi af því.
o Lesið hafi verið í útkomu úr Tove Krogh - teikniverkefni (á við yngstu nemendur).
o Niðurstöður allra fyrri námsgreininga hafi verið skoðaðar gaumgæfilega, séu þær fyrir hendi.
o Að nemandinn sé marktækt slakari en bekkjarfélagarnir í stærðfræði.
o Athugaðar hafi verið niðurstöður einstakra þátta samræmdra prófa, bæði á einstaklings- og bekkjarvísu.
o Álit foreldra/forráðamanna á stöðu nemandans í stærðfræði liggi fyrir.
o Álits nemandans sjálfs á stöðu í stærðfræði sé aflað (elstu nemendur).
o Ef um mjög slaka námsástundun nemandans er að ræða og heimavinnu er lítið sem ekkert fylgt eftir, þarf fyrst að setja markmið hvað það varðar, fyrir ákveðið tímabil í samráði við foreldra og meta síðan árangur.

6. FLÝTING
Í almennum hluta aðalnámsskrár grunnskóla frá 2006 (bls. 25) segir: "Skólastjóri getur heimilað að barn hefji skólagöngu fimm ára eða sjö ára ef foreldrar og forráðamenn fara fram á það og sérfræðiþjónusta skóla mælir með því. Grunnskólalög heimila einnig að nemandi ljúki öllu námi grunnskóla á skemmri tíma en tíu árum. Hér er átt við að mjög dugmiklir nemendur geti útskrifast úr grunnskóla einu eða jafnvel tveimur árum fyrr en aldur þeirra segir til um. Eðlilegt er að leggja það í hendur skólans með aðstoð sérfræðiþjónustu skóla og að fengnu samþykki foreldra og forráðamanna að meta hvenær og hvernig flýting að þessu tagi fer fram".

Þegar skólaskrifstofan er beðin um álit vegna hugmyndar um flýtingu eru eftirfarandi þættir m.a. skoðaðir:
o Kunnátta og þroski þarf að vera eins og best gerist hjá ári eldri börnum. Leiða þarf líkum að því að barnið tilheyri námslega efsta þriðjungi ári eldri barna.
o Greind þarf helst að ná 130 stigum.
o Líkamsþroski og heilsufar þarf að vera gott.

Barnið þarf að vera fært um að aðlagast auðveldlega nýjum aðstæðum og vera vel fært um að standa á rétti sínum gagnvart öðrum börnum.

Áður en tilvísun er send, á skólinn að athuga hvort hugmynd forráðamanna um flýtingu er ný af nálinni og hvort þeir hafa hugsað um kosti hennar og galla. Ef hugmyndir forráðamanna eru óljósar er skynsamlegt að benda þeim á að hafa samband við skólaskrifstofuna til að fá upplýsingar.

Fylgigögn með beiðni um mat vegna flýtingar eru ASEBA-spurningalistarnir og SDQ:
> 1 ½ til 5 ára börn:
o Upplýsingar frá kennara barna á aldrinum 1 ½ til 5 ára
o Spurningalisti yfir atferli barna á aldrinum 1 ½ til 5 ára
> 6 til 18 ára:
o Upplýsingar frá kennara barna á aldrinum 6-18 ára
o Spurningalisti yfir atferli barna og unglinga á aldrinum 6-18 ára
o Spurningar um styrk og vanda (SDQ-Ice) (F=foreldrar, K=kennari)

7. HEGÐUN
Þegar barn veldur sjálfu sér eða öðrum ama með hegðun sinni og/eða hegðun þess stendur því fyrir þrifum í námi er tilefni til að kanna hvaða ástæður liggja að baki. Stundum eru ástæður vandans þær að barnið hefur ekki fengið nauðsynlega leiðsögn frá uppalendum sínum og hefur því ekki náð þeim félagsþroska sem vænta má miðað við aldur þess. Þegar svo ber undir er brýnt að skólinn efni til samstarfs við foreldra til að vinna bug á vandanum. Í öðrum tilvikum getur ástæða vandans verið sú að barnið glími við röskun af einhverju tagi sem kemur í veg fyrir að það nýti sér leiðsögn frá foreldrum og kennurum til jafns við önnur börn. Þá sem endranær er samstarf við foreldra mikilvægt. Brýnt er að skólinn beiti þeim úrræðum sem hann hefur yfir að ráða þegar vandans verður vart. Heyri vandinn undir verksvið námsráðgjafa skal atbeina hans óskað áður en barninu er vísað til greiningar á skólaskrifstofu. Kennurum er bent á að nýta sér aðferðir uppbyggingarstefnunnar (sjá bækling Grunnskóla Grindavíkur: Samskipti og skólabragur). Samskiptabók og atferlismótandi aðferðir sem beitt er í samráði við foreldra og skólasálfræðing eftir atvikum (skýr markmið, umbun og reglubundið endurmat á árangri) kunna að leysa vandann. Ef ekki reynist unnt að leysa vanda barnsins með þeim úrræðum sem skólinn ræður yfir er rétt að vísa barninu til greiningar á skólaskrifstofu.

Fylgigögn með tilvísun vegna hegðunarvanda eru ASEBA-spurningalistarnir:
> ½ til 5 ára börn:
o Upplýsingar frá kennara barna á aldrinum 1 ½ til 5 ára
o Spurningalisti yfir atferli barna á aldrinum 1 ½ til 5 ára 6 til 18 ára:
> 6-18 ára:
o Upplýsingar frá kennara barna á aldrinum 6-18 ára
o Spurningalisti yfir atferli barna og unglinga á aldrinum 6-18 ára
o Spurningar um styrk og vanda (SDQ-Ice) (F=foreldrar, K=kennari)
Ef tilvísandi hefur grun um að barnið glími við ofvirkni/athyglisbrest (ADHD) eiga forráðamenn og kennari jafnframt að fylla út matslistann "Ofvirknikvarði". Áhugasamir geta kynnt sér rannsókn á hagnýtu gildi notkunar ofangreindra lista við greiningu á ADHD hér.

8. LÍÐAN
Vakni grunur um að barni líði illa og líðan þess stendur því fyrir þrifum í námi eða annarri frammistöðu þess í skóla er tilefni til að kanna hvaða ástæður liggja að baki. Hér sem endranær er mikilvægt að efna til samstarfs við forráðamenn barnsins til að vinna bug á vandanum. Ef úrræði skólans og foreldra bera ekki tilætlaðan árangur er ástæða til að óska eftir atbeina skólaskrifstofu til að greina vandann en tekið skal fram að sálfræðileg meðferð heyrir ekki undir verksvið skólaskrifstofu.

Fylgigögn með tilvísun vegna gruns um vanlíðan barns eru ASEBA-spurningalistarnir og SDQ:
> 1 ½ til 5 ára börn:
o Upplýsingar frá kennara barna á aldrinum 1 ½ til 5 ára
o Spurningalisti yfir atferli barna á aldrinum 1 ½ til 5 ára
> 6 til 18 ára:
o Upplýsingar frá kennara barna á aldrinum 6-18 ára
o Spurningalisti yfir atferli barna og unglinga á aldrinum 6-18 ára
o Spurningar um styrk og vanda (SDQ-Ice) (F=foreldrar, K=kennari)
Tilvísun til skólaskrifstofu á ekki við ef skilyrði 17. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 eru fyrir hendi en þá ber að tilkynna málið til barnaverndarnefndar. Upplýsingar um hvernig standa skuli að tilkynningu til barnaverndarnefndar er að finna í 9. kafla leiðbeininganna.

9. BARNAVERNDARMÁL
Úr barnaverndarlögum nr. 80/2002:
17. gr. Tilkynningarskylda þeirra sem afskipti hafa af börnum.
„Hverjum þeim sem stöðu sinnar og starfa vegna hefur afskipti af málefnum barna og verður í starfi sínu var við að barn búi við óviðunandi uppeldisskilyrði, verði fyrir áreitni eða ofbeldi eða að barn stofni heilsu sinni og þroska í alvarlega hættu er skylt að gera barnaverndarnefnd viðvart.

Sérstaklega er leikskólastjórum, leikskólakennurum, dagmæðrum, skólastjórum, kennurum, prestum, læknum, tannlæknum, ljósmæðrum, hjúkrunarfræðingum, sálfræðingum, félagsráðgjöfum, þroskaþjálfum og þeim sem hafa með höndum félagslega þjónustu eða ráðgjöf skylt að fylgjast með hegðun, uppeldi og aðbúnaði barna eftir því sem við verður komið og gera barnaverndarnefnd viðvart ef ætla má að aðstæður barns séu með þeim hætti sem lýst er í 1. mgr.

Tilkynningarskylda samkvæmt þessari grein gengur framar ákvæðum laga eða siðareglna um þagnarskyldu viðkomandi starfsstétta."

Kennarar og aðrir starfsmenn skóla eru hvattir til að kynna sér barnaverndarlögin sem og verklagsreglur um tilkynningaskyldu starfsmanna leik-, grunn-, og framhaldsskóla til barnaverndarnefnda frá 18. desember 2006. Þá er kennurum og öðrum starfsmönnum jafnframt bent á að kynna sér verklag skólans þegar tilkynna skal mál til barnaverndarnefndar.